____
De Nederlandse politiek kampt met laag vertrouwen en verdeeldheid. Het SCP waarschuwt dat kiezers „resultaat” verwachten en dat onrealistische beloften het vertrouwen “alleen maar verder aantasten”. Tegelijkertijd hamert het SCP erop dat urgente thema’s – van zorg en klimaat tot ongelijkheid – fundamentele keuzes vereisen. Een technocratisch, visiegedreven regeerakkoord zou de ruis van partijpolitiek overstijgen en vooral vragen willen beantwoorden in plaats van ideologische standpunten herhalen. Het gaat om vragen als: waar bouwen we aan op lange termijn, wat moet we blijven doen en wat juist anders, en hoe houden we beleid samenhangend en toekomstbestendig? Hieronder zijn per thema kernvragen geformuleerd die losstaan van kortetermijnbelangen en ideologie, maar cruciaal zijn voor goed bestuur. In totaal komen we voor de grootste beleidsterreinen ruwweg op enkele tientallen tot rond 80 vragen verdeeld over ongeveer tien thema’s. Het precieze aantal is niet leidend – het gaat tenslotte om de inhoud.
____
Economie en arbeidsmarkt
Op het terrein van economie en werk gaat het om de langetermijnstrategie. De SER pleit voor een sterke, innovatiegedreven economie met investeringen in R&D en groene technologie, én in vitale publieke sectoren zoals onderwijs en zorg. Dit roept vragen op als:
- Hoe waarborgen we duurzame economische groei en brede welvaart in een vergrijzende samenleving, zonder overschrijden van ecologische grenzen?
- In welke sectoren en technologieën willen we internationaal vooroplopen (bijvoorbeeld duurzame energie, high-tech, agro-innovatie), en hoe stimuleren we daartoe ondernemerschap en investeringen?
- Hoe garanderen we voldoende geschoold personeel (gezondheidswerkers, leraren, techspecialisten)? Moet ons onderwijs- en scholingsbeleid om, en hoe bevorderen we een leven lang leren?
- Hoe passen we ons aan automatisering en robotisering in de arbeidsmarkt (bijscholing, inkomenszekerheid bij baanverlies)?
- Hoe behouden we een concurrerend vestigingsklimaat (infrastructuur, belastingen, regulering) voor bedrijven, en tegelijk een eerlijke inkomensverdeling?
- Hoe beschermen we kleine ondernemers en huishoudens tegen mondiale verstoringen (leveringsketens, energieprijzen, chiptekorten) zonder protectionistisch te worden?
- Hoe betrekken we Europese en wereldwijde economische ontwikkelingen bij het vaststellen van Nederlands beleid?
Zorg en volksgezondheid
De gezondheidszorg staat voor enorme opgaven: vergrijzing, personeelsschaarste én de noodzaak tot preventie. Belangrijke vragen zijn:
- Hoe bevorderen we een gezonde leefstijl en verkleinen we gezondheidsverschillen? Het RIVM wijst erop dat vele Nederlanders overgewicht hebben en dat sociaaleconomische factoren bepalend zijn voor gezondheid. Hoe vertalen we dat in preventief beleid (voeding, beweging, rookbeleid, armoedebestrijding)?
- Hoe definiëren we ‘goede zorg’ en kwaliteit van leven? Bij een vergrijzende bevolking moeten we keuzes maken: welke behandelingen blijven vergoed, en welke (bijvoorbeeld kosten of kwaliteit van leven)? Het RIVM merkt op dat het begrip kwaliteit van leven cruciaal is in toekomstige zorg.
- Hoe pakken we de personeelstekorten in de zorg aan? Welke maatregelen versterken de instroom (opleiding, internationale werving) en de uitstroom tegengaan (arbeidsvoorwaarden, werkdrukverlaging, technologische ondersteuning)?
- Hoe blijft zorg betaalbaar en toegankelijk? Zoals de SER benadrukt: zorg moet “betaalbaar, toegankelijk en van goede kwaliteit” blijven. Moeten we taken verplaatsen (preventiezorg, zelfzorg)? Hoe zien de premie- en coöptiestructuren er uit?
- Hoe verbinden we zorg met welzijn en een langer leven in goede gezondheid? Denk aan wijkverpleging, sociale huisvesting voor ouderen, mantelzorgondersteuning – wat is het langetermijnplan?
Onderwijs
De Inspectie voor het Onderwijs signaleert een ‘veranderende wereld’ met toenemende focus op basisvaardigheden en burgerschap. Kernvragen zijn onder meer:
- Hoe zorgen we dat iedereen sterk wordt in lezen, schrijven en rekenen, en dat vervolgens de onderwijskansen niet verschillen door postcode? (Brede scholen, rugzakfinanciering, divers docententeams?)
- Hoe versterken we burgerschapsonderwijs in een tijd van polarisatie en digitalisering? (Sociale cohesie, mediawijsheid, respect voor regels.)
- Hoe stemmen we onderwijs beter af op arbeidsmarktbehoeften? Bijvoorbeeld: wat is de rol van vakscholen, technische opleidingen, hbo/WO-onderwijs in de economie van de toekomst?
- Hoe verbeteren we de kwaliteit van het leraarschap (inclusief werkdruk, loopbaanperspectief en scholing) en de rol van technologie in de klas (digitaal lesmateriaal, gepersonaliseerd leren)?
- Hoe richten we levenslang leren in, zodat mensen zich opnieuw kunnen scholen bij snelle technologische veranderingen?
- Hoe blijven onderwijs en kinderopvang betaalbaar en hoogwaardig (tegen demografische druk)?
Klimaat en energie
Nederland is gebonden aan de Klimaatwet en streeft ernaar om in 2050 geheel op duurzame energie te draaien. Dit werpt ingrijpende vragen op:
- Hoe realiseren we de energietransitie stap voor stap? We hebben wind op zee en land, zon en waarschijnlijk kernenergie nodig. Hoe combineren we die, en welke investeringen in netcapaciteit en opslag (waterstof, accu’s) zijn nodig?
- Hoe moderniseren we de energie-infrastructuur? Het net zit krap, dus miljoenen meters nieuwe bekabeling en extra hoogspanningsmasten zijn noodzakelijk. Hoe verdelen we de kosten daarvan en de overlast voor burgers?
- Hoe pakken we klimaatadaptatie aan? Denk aan zeedijken, wateropvang, hittebestendige gebouwen en hitteplannen voor steden. (In 2050 krijgen we meer hittegolven en overstromingsrisico’s.) Wie financiert deze maatregelen en wie is verantwoordelijk bij rampen?
- Hoe verzekeren we een rechtvaardig klimaat- en energiebeleid? Het SCP waarschuwt dat beleid sociaal consistent moet zijn en ongelijkheden niet mag versterken. Hoe compenseren we zwakkeren (bijvoorbeeld bij hogere energierekening) terwijl we verduurzamen?
- Hoe integreren we klimaatbeleid met economische kansen? De energietransitie biedt economische meerwaarde voor Nederland (groene industrie en export). Hoe benutten we dat maximaal?
- Hoe zorgen we dat Nederland ook na 2030 onderdeel is van een veerkrachtig, klimaatneutraal Europa? (EU-samenwerking, Europees netwerk, Europese CO₂-markt.)
Bestuur en rechtsstaat
Goed bestuur gaat over duurzame structuren, niet korte termijn politiek. Belangrijke vragen zijn:
- Hoe versterken we de rechtsstaat, integriteit en transparantie? Denk aan maatregelen tegen corruptie en vriendjespolitiek. (Het SCP roept op tot “goed bestuur” en nadruk op de rechtsstaat.)
- Hoe gaan we om met decentralisatie en de verhouding tussen Rijk, provincies en gemeenten? Moeten (en kunnen) regionale overheden meer zelf beslissen over economie, zorg en onderwijs, of is centralisatie nodig voor samenhang?
- Hoe beperken we de regeldruk voor burgers en bedrijven? Volgens de SER moet de regeldruk “beperkt” blijven voor welvaart. Hoe kan digitalisering helpen of juist extra regels creëren?
- Hoe moderniseren we de overheid (digitalisering, slimme dienstverlening) terwijl burgers worden beschermd? Bijvoorbeeld: hoe voorkomen we dat algoritmen mensen ‘kortsluiten’ (zoals in de toeslagenaffaire) en borgen we menselijke controle?
- Hoe verbeteren we crisisbestendigheid en publieke dienstverlening? (Corona-ervaring, WOZ-affaires, overheidssystemen).
- Hoe bevorderen we burgerparticipatie en sociale cohesie? Het SCP stelt dat ontmoeting en begrip tussen groepen moet groeien. Hoe vindt beleid aanspraak bij uiteenlopende groepen in de samenleving?
Veiligheid en defensie
Nederland is relatief veilig, maar staat voor nieuwe dreigingen. Fundamentele vragen zijn:
- Welke (geopolitieke) dreigingen definiëren we als prioriteit? Bijvoorbeeld: militaire agressie, cyberaanvallen, terrorisme, desinformatie of ernstige criminaliteit. Defensie benadrukt dat dreigingen diverser en complexer worden. Hoe past onze krijgsmacht zich daarop aan?
- Hoeveel investeren we in defensie en veiligheid? (Nu is dat rond 2% BBP, maar vele dreigingen, zoals cyber en informatieve oorlogvoering, vragen om extra budget.)
- Hoe verhogen we de paraatheid en interoperabiliteit met EU/NAVO-partners? (Sommige analyses merken dat we nu onvoldoende zijn toegerust voor de toekomst.)
- Hoe versterken we binnenlandse veiligheid: politiecapaciteit, inlichtingen en rechterlijke macht? (Welke inbreuken op privacy zijn acceptabel in ruil voor veiligheid?)
- Hoe beschermen we vitale infrastructuur (energie, water, digitale netwerken) tegen uitval of hack? (Het SCP benadrukt maatschappelijk weerbaarheid, bijv. crisisplanning en sociale samenhang.)
Migratie en integratie
Immigratie- en asielbeleid zijn beladen, maar fundamentele vragen zijn onvermijdelijk:
- Hoeveel opvang en integratiecapaciteit is structureel houdbaar? (Hoeveel nieuwe huisvesting, scholen en taalonderwijs vereist elke 1.000 asielzoekers, en wat doen we als die grens is bereikt?)
- Hoe onderscheiden we arbeidsmigratie, gezinsmigratie en asiel in beleid? Moet ons arbeidsmigratiebeleid open zijn om personeelstekorten te verlichten, terwijl asiel nog gereguleerd wordt? (Het SCP adviseert migratiebeleid met ‘toekomstvisie en realiteitszin’.)
- Hoe zorgen we voor snelle participatie van nieuwkomers in arbeid en onderwijs, en wat is een humane procedure voor asielaanvragen? (Opleidingstrajecten, taalverwerving, erkennen van diploma’s.)
- Hoe waarborgen we sociale cohesie en gelijke behandeling? (Antidiscriminatiemaatregelen, één samenhangende benadering van migratie en integratie.)
- Hoe relateren we nationaal beleid aan EU-migratie (Schengen, Dublin) en wereldwijde verplichtingen (VLuchtelingenverdrag), en welke rol neemt Nederland daarin?
Digitalisering en innovatie
Digitale transformatie raakt álle beleidsterreinen. Belangrijke vragen zijn:
- Hoe beschermen we privacy en democratische waarden in het digitale tijdperk? (Welke rol voor AVG en nieuwe AI-regels in de praktijk, en hoe voorkomen we grote techmonopolies?)
- Hoe voorkomen we dat mensen en regio’s buitengesloten raken? De SER benadrukt dat digitalisering niet mag leiden tot uitsluiting van ouderen, laaggeletterden of kansarmen. Hoe zorgen we voor digitale inclusie (toegankelijke e-government, digitale scholing)?
- Hoe sturen we op mensgerichte technologie? (Hoe zorgen we dat AI en automatisering de samenleving versterken in plaats van destabiliseren? Welk ethisch kader is nodig?)
- Hoe garanderen we cybersecurity en weerstand tegen cyberaanvallen? Bijvoorbeeld in vitale systemen (banken, ziekenhuizen, energie) en bij verkiezingen.
- Hoe integreren we digitale innovaties in publieke diensten? (Bijvoorbeeld compleet digitale belastingaangifte, automatisering van regelingen) zonder burgers in de knel te brengen (Toeslagenaffaire had juist óók een technische component).
Sociale zekerheid en pensioenen
Het sociale stelsel staat onder druk door demografie en economie. Dringende vragen omvatten:
- Hoe waarborgen we houdbare pensioenen en AOW voor een vergrijzende samenleving? (Wat is de streefnorm voor pensioenleeftijd en arbeidsdeelname, gezien fysieke grenzen?)
- Hoe vereenvoudigen we het stelsel? Het SCP adviseert het socialezekerheidsstelsel te vereenvoudigen en bestaanszekerheid breder te definiëren. Wanneer volstaat een basisinkomen of basiszorg, en wanneer aanvullende regelingen?
- Hoe bestrijden we armoede en inkomensongelijkheid? (Hoe vullen we hiaten in het minimumloon, toeslagen en zorgtoeslagen? Moeten we armoederuïnesacties of woonlasten begeleiden?)
- Hoe stimuleren we een activerende arbeidsmarkt (werkloosheidsuitkering, scholing, detachering), zodat werkenden niet in armoede blijven (SER-visie: “geen werkende armen”)?
- Hoe voorkomen we dat noodzakelijke hervormingen te lang uitblijven? De SER waarschuwt dat uitstel tot crisismomenten leidt tot plotselinge pijnlijke ingrepen. Hoe kunnen we geleidelijk en rechtvaardig opschalen of hervormen?
Wonen en infrastructuur
Hoewel niet expliciet benoemd in alle discussies, raakt dit thema alle andere. Belangrijke vragen zijn:
- Hoe lossen we de woningnood op? (Waar en hoe bouwen we voldoende betaalbare huizen, zowel in steden als op het platteland?)
- Hoe verduurzamen we woningen en gebouwen? (Energiezuinigheid, isolatie en warmtenetten om CO₂-doelen te halen.)
- Hoe moderniseren we onze infrastructuur? Denk aan wegen, spoor en (neven)havens voor een groeiende bevolking, en tegelijk klimaatbestendig (dijken, waterbeheer).
- Hoe combineren we bereikbaarheid met leefbaarheid? (Slim vervoerbeleid, OV-investeringen en verkeersmanagement in verstedelijkte gebieden.)
- Hoe betrekken we technologie (slimme netwerken, sensortechnologie) bij het onderhoud en beheer van infrastructuur?
- Hoe zetten we deze ruimtelijke keuzes in dienst van sociale doelen (bijvoorbeeld spreiding van economie, groene ruimte, regionale ontwikkeling)?
___
Word ook auteur voor het Schaduwkabinet
Sluit je aan bij onze schrijvers en laat jouw ideeën mee klinken in het debat van morgen.
