Netflix en leef. Een belasting-abonnement op je leven

Een ludieke beleidsprovocatie

Stel je voor: in plaats van elke maand of elk jaar een onbekend bedrag aan belasting te betalen, krijg je één totaalbedrag te zien dat je in je leven aan de overheid hebt beloofd. Laten we zeggen: €1 000 000. Dit bedrag mag je zelf inplannen – hoe en wanneer je het betaalt bepaal jij. Het klinkt absurd, maar heeft tegelijk een kern van waarheid: een gemiddeld Nederlander draagt namelijk ongeveer €1,1 miljoen af aan belasting en premies gedurende zijn of haar leven. Onderzoeksbureau Nibud rekende uit dat een ‘standaardgezin’ met twee werkende ouders en twee kinderen, bij een gezamenlijk inkomen van €65.000 per jaar, ongeveer €1,1 miljoen bijdraagt aan de staat. De helft daarvan gaat naar sociale verzekeringen (pensioen, zorg, uitkeringen), een paar tienduizenden euro’s naar lokale diensten zoals afval- en rioleringsheffing, en de rest naar allerlei ministeries die onderwijs, zorg en wegen bekostigen.

In dit gedachte-experiment veranderen we het belasten van burgers in iets meer vergelijkbaar met de subscription economy. Tegenwoordig zijn we gewend abonnementen te nemen op streamingdiensten, fitness, autopakketjes en zelfs bier of boeken. Zelfs bedrijven zitten in een ‘subscription economy’, waar traditionele eenmalige betaling verschuift naar terugkerende bijdragen. Waarom zouden we dan niet eens experimenteel kijken naar een “belastingabonnement”? In plaats van véél rekeningen in je inbox, krijg je één heldere factuur voor het hele leven. Zo’n idee grijpt scherp in op de discussie hoe belasting ervaren wordt, en is bedoeld als provocatie voor debat, met een glimlach.

Hoe werkt het levensabonnement?

Bij dit concept gaat het erom dat de staat eenmalig een totaalbedrag vaststelt dat zij van jou verwacht over je hele leven – naar analogie van de 1,1 miljoen van het Nibud-voorbeeld. Daarna sluit jij als burger een “abonnement” af. Dat houdt in dat je ergens, op een zelfgekozen manier en tempo, dit bedrag oplegt. Je kunt bijvoorbeeld in één keer een grote som betalen (als je in één klap €1 miljoen uit je spaarvarkentje tovert), of je betaalt gespreid: denk aan honderd betalingen per jaar, tientjes uit je portemonnee per maand of juist flink spaargeld inzetten. Je kunt het flexibel inrichten, als een soort persoonlijk betalingsschema. Zodra je de miljoen hebt afgedragen, is je belasting ‘betaald’ – en betaal je de rest van je leven niets meer.

In deze provoceren opzet bestaan er geen terugkerende aangiftes of politieke verschuivingen in tarieven: het ooit vastgestelde miljoen is dan definitief. Stel, iemand wil zijn belastingrisico beheersen: diegene kan eenmalig extra aflossen of juist een tijdje niets doen. Het idee is luchtig, maar het zet ons wel aan het denken. Kunnen we belasting zien als een puur financiële schuld – zoals een hypotheek of lening – die je in je eentje regelt? En wat betekent dat voor solidariteit en afdwingbaarheid?

Waarom een abonnement? Mogelijke voordelen

• Meer transparantie en keuze. Iedereen weet precies wat ‘de rekening’ is. Je krijgt inzicht in hoeveel belasting je eigenlijk al hebt betaald en hoeveel nog rest. Dit kan het gevoel van willekeur wegnemen: van een onzichtbare knop per salarisstrook naar één grote nota.
• Flexibiliteit in betaling. Net als bij een Netflix- of sportschoolabonnement bepaal je zelf de betalingsdatum en -snelheid. Zit je financieel even krapper, dan leg je tijdelijk een lager bedrag af. Zit je aan het eind van je carrière goed bij kas, dan leg je de laatste resten in één klap neer. Door deze vrijheid wordt belasting krijgen misschien iets meer een bewuste keuze in timing.
• Administratieve vereenvoudiging. De overheid zou administratie van complexe belastingaangiften kunnen schrappen. Geen bolletjes, toeslagen en ingewikkelde aftrekposten meer – alleen een ‘masterfactuur’ voor de lidmaatschap van de maatschappij. Aan de andere kant krijgt de staat wel een grote vordering openstaan, net als een bank die een lening uitzet.
• Makkelijker sparen of investeren. Zoals bij spaarplannen of investeringen kan men kiezen om geld apart te houden voor de belasting. Wie slim belegt of rente ontvangt, kan de uitkomst beïnvloeden. (Natuurlijk is hier wel toezicht op nodig: het staatsabonnement geeft geen vrijbrief tot speculeren met belastinggeld!)
• Investeringshorizon voor de overheid. Als een flink deel van mensen vroeg aflost, kan de overheid dat geld voor langere termijn investeren – in plaats van lopende bugdetten. (Andersom bestaat het risico dat de staat te veel tijd verliest met uitstaande rekeningen.)
• Vaste prijs voor een leven. Je abonnementspreis staat vast. In ruil daarvoor ‘verpand’ je precies dat bedrag aan de staat. Je weet dus waar je aan toe bent, net als bij een levenslang abonnement op een krant of sportschool.

Let wel, dat met dit concept belastingbedragen niet meer per transactie geheven worden (zoals BTW), maar verzameld op één plaats. Het is alsof je een voordeelpakket koopt met daarin alle overheidsdiensten die je ooit nodig hebt.

Kritische kanttekeningen en vragen

Natuurlijk roept dit concept talloze vragen en bedenkingen op. Het moet ten slotte wel positief-provocerend blijven en publiek debat aanwakkeren:

• Wie bepaalt de miljoen? Hoe komt de overheid tot het totaalbedrag? In ons voorbeeld namen we €1 miljoen (afgeleid van het gemiddelde gezin), maar in de praktijk zou dit per persoon enorm verschillen. Wordt het gebonden aan inkomen, vermogen of familieomvang? Een abonnement á €1 miljoen is zwaar voor iemand met een modaal salaris, maar peanuts voor iemand op Harvard-niveau of met een dikke erfenis. Hoe behouden we rechtvaardigheid? In de poll tax (hoofdbelasting) die in 1989-1990 in Groot-Brittannië werd ingevoerd, betaalde iedereen exact hetzelfde bedrag – en dat leidde tot protesten omdat rijk en arm evenveel moesten dokken. Ons voorstel moet dus wel progressief ingebed worden: misschien wordt het abonnementsgeld proportioneel aan het leven en inkomen. Anders wordt het feitelijk een verborgen duppeltaks voor middeninkomens.
• Wat als je niet betaalt? Belastingontduiking krijgt een extra dimensie: stel dat iemand de miljoen nooit aflost? Wordt die dan uitgezet als lid van de samenleving, of krijgt de overheid een claim op je erfenis? Wettelijk kan hier moeilijk iets tegenover staan, behalve boetes of beslaglegging. Je kunt je voorstellen dat de staat het recht heeft om automatisch (met rente!) het openstaande saldo te innen uit spaargeld of nalatenschap. Dat is erg draconisch – een blijvende aanslag op je hele leven – en geeft ons discussiepunten over wat wel/niet mag bij zo’n contract.
• Solidariteit versus eigen belang. Traditionele belasting is deels gemeenschappelijk: hogere inkomens dragen procentueel meer, lagere minder. Een vaste abonnementsprijs kan dit veranderen. In ons idee bepaal je zelf de aflossing, maar het abonnement zelf moet nog steeds in balans zijn met de solidariteitsgedachte. Zo kan het abonnement verrekend worden met persoonsgebonden factoren (gezondheid, gezin, leeftijd). Met andere woorden: netto blijf je eigenlijk gewoon premies betalen, maar dan vooruit of willekeurig. Klinkt misschien aantrekkelijk, maar vermindert het niet de collectieve verplichting die belasting eigenlijk is?
• Overgang van vertraagd naar versplinterd betalen. Sommige mensen zouden hun hele ‘schuld’ al in hun twintigerjaren kunnen hebben voldaan, terwijl anderen pas in hun pensioen inkomen genoeg hebben. Betekent dit dat de staat dan gedurende enige tijd een groot voorfinancieringsrisico loopt? Of dat jongere mensen jarenlang continu geld moeten afdragen? Er zou dan gekeken moeten worden naar een balans: misschien een basisbedrag gespreid, plus intake wanneer er voldoende inkomen is.
• Administratieve rompslomp. Op het eerste gezicht lijkt het simpeler, maar in praktijk is het programma ingewikkeld. De staat moet een nieuw systeem uitvinden om de status van elk abonnement nauwgezet bij te houden (bijvoorbeeld: “iemand heeft nog €600.000 openstaan”). Wie controleert dat? En hoe pas je het abonnement aan bij levensgebeurtenissen: studeren, emigreren, faillissement, werkloosheid? Deze vragen maken duidelijk dat een “abonnements-belasting” eerder een heel nieuw ingewikkeld stelsel is, met zijn eigen regels.
• Gedragsverandering. Men kan gaan rekenen als een ondernemer: waarom het miljoen niet aflossen en het als lening gebruiken? Of juist in één keer klaar zijn. Dat verandert mogelijk het gedrag van mensen ten opzichte van belasting: we worden minder ‘automatisch belast’, maar meer als particulieren met financiële vrijheid. Is dat wenselijk? Het concept brengt ons bij de vraag: willen we belasting nog steeds zien als een verplichting uit solidariteit, of juist als een consumptiecontract dat individueel kan worden beheerd?

Deze punten zijn niet bedoeld om het idee te vernietigen, maar om het debat scherp te maken. Net zoals de poll tax van Thatcher ooit aantoonde dat een gelijke vastbedrag-belasting controversieel is, zullen mensen vragen stellen bij dit levenslange abonnement. Het idee beoogt geen direct uitvoerbaar beleid te zijn, maar eerder om een spiegel voor te houden: zo kun je verkennen welke aspecten van ons belastingstelsel we onbewust als vanzelfsprekend zien, en wat er gebeurt als we het radicaal anders inrichten.

Aanleiding tot debat

Door zo’n gewaagde gedachtewisseling kunnen we kritisch kijken naar onze belastingfilosofie. In Nederland gaat bijna 40% van het bruto binnenlands product naar belasting en premies. Dat is fors. Zijn wij bereid dat in één keer voor lief te nemen, of hebben we juist behoefte aan meer controle en transparantie in wat we afstaan? Het abonnementsidee zet het spanningsveld tussen individuele vrijheid en gemeenschappelijk belang in schijnwerpers.

Belastingen voelen nu vaak als een administratieve last waarover we piekeren bij de aangifte. Maar tegelijkertijd profiteren we met z’n allen van wegen, zorg, onderwijs en uitkeringen – die we dus wel vooraf afrekenen met een abonnement. Hoe ervaren we zo’n contract tussen burger en staat? Zouden we het zelf willen afsluiten? En zo ja, wat zouden we dan vragen in ruil? Gratis publieke voorzieningen tot het bittere einde? Betere waarborgen voor privacy? Of wellicht gewoon een korting wanneer het beter gaat in de economie?

Met andere woorden: het “levenslang belastingabonnement” is een provocatie om het gesprek op gang te brengen. Het nodigt uit om in breder perspectief te discussiëren over wat belasting is: een vorm van verzekering voor oude dag, een heffing voor de publieke dienst, een solidariteitsbijdrage? Door het met een knipoog te brengen, hopen we dat mensen anders durven nadenken dan gebruikelijk. Misschien wordt duidelijk dat sommige van onze vaste gewoonten meer te maken hebben met inertie dan met logica.

Laten we daarom dromen én discussiëren. Is het levensbelangrijk dat belasting flexibel wordt? Of blijft een strak progressief systeem beter? Misschien is dit ‘abonnement’ het startschot voor volledig andere denkrichtingen: ‘Netflix’ voor de overheid, of ‘all-you-can-tax’ à volonté. In elk geval: het is tijd om, met een gezonde dosis humor en verbeelding het leven en dus ook belastingen eens anders te bekijken.