Welke beleidskeuzes zijn de afgelopen twintig jaar rationeel verdedigbaar geweest, maar politiek bewust níét genomen uit angst voor electoraal verlies?
Dit is een ongemakkelijke vraag. Een die het debat verschuift van “links versus rechts” naar “bestuurlijk lef versus politieke angst”. Voorbeelden dringen zich meteen op: woningbouwlocaties, pensioenleeftijd, zorgcentralisatie, migratieafspraken en belasting op vermogen.
Politici weten vaak best wat er nodig is: maatregelen die economisch of sociaal gezien verstandig zijn. Toch blijven veel constructieve voorstellen uit of worden ze teruggedraaid, simpelweg uit vrees voor kiezersweerstand. En het blijft niet bij theorie: in de praktijk hebben coalities concrete beleidskeuzes laten varen die óók deskundigen logisch achtten.
- Groen belastingsignaal: Een goed voorbeeld is de CO₂-heffing voor zware industrie. In 2024 werkten VVD, CDA en D66 aan zo’n heffing om vervuiling te verminderen en investeringen in schone technologie mogelijk te maken. Toen in 2025 een nieuw kabinet werd gevormd mét PVV en BBB kwam er een motie van afkeuring: de PvdA verweet VVD, PVV en BBB dat zij “na jaren stilte en bezuinigingen op het klimaatbeleid” nu een al in gang gezette CO₂-heffing “op de valreep” wegsnoeiden. Wetenschappelijk gezien zou zo’n heffing bedrijven stimuleren te verduurzamen, maar politiek werd het gezien als te pijnlijk voor koopkracht en concurrentie. De coalitie kapte de heffing af om geen electorale stoom tegen te krijgen, ondanks het klimaatbelang.
- Betalen naar gebruik: Een andere gemiste kans was de invoering van kilometerheffing voor weggebruik. Experts van PBL/CPB pleitten hier regelmatig voor, omdat het verkeer eerlijk belast en de auto beter door de prijs prikkelt. In de Klimaat- en Energieverkenning 2024 is te lezen dat het schrappen van deze “Betalen naar Gebruik”-maatregel expliciet gevolgen had: door politieke keuzes zoals het laten varen van de kilometerbeprijzing daalt de verwachte emissiereductie. Een eerder kabinet voerde de invoering ervan nog uit, maar een terugval in politieke steun (en onrust bij automobilisten) hield het initiatief in de ijskast. Een rationele keuze op de lange termijn, maar politiek te gevoelig in de korte.
- Duurzame energie: Het kabinet besloot in 2024 ook de fiscale subsidieregeling voor zonnepanelen (de salderingsregeling) drastisch terug te draaien. Dat gebeurde terwijl veel deskundigen juist dachten dat die regeling tijdelijk juist uitgebreid moest worden om ambitieuze klimaatdoelen haalbaar te houden. In de KEV 2024 wordt genoemd dat politieke uitspraken als “afschaffen van saldering” hebben geleid tot een lagere eindreductie. Ook dit was een op zich zuiver financiële ingreep – de energierekening van consumenten stijgt erdoor – maar werd politiek misschien te links of te belastend bevonden om volledig door te zetten.
- Pensioen en verzorgingsstaat: In de langere adem blijven ook pensioenen en uitkeringen vaak onaangeroerd. Verhoging van de AOW-leeftijd of hervorming van het pensioenstelsel kan de houdbaarheid versterken, maar werd in verkiezingsjaar vrijwel niet echt ter discussie gesteld. Evenmin zagen we zorghervormingen of onderwijsinvesteringen die via hervormd inkomstenbeleid gefinancierd zouden worden: zulke harde keuzes mijd je in de aanloop naar de stembus.
Economische adviesrapporten schetsen regelmatig welke maatregelen méér opleveren dan ze kosten, maar in de Haagse praktijk gebeurt er weinig mee. Sinds de jaren 2000 komt in elk CPB-rapport terug dat belasting op vervuiling of op luxe juist de algemene welvaart kan vergroten, terwijl lasten op arbeid verlaagd kunnen worden. Toch bevat geen programma van de klassieke partijen (behalve GroenLinks) echt een drastische doorbraak in deze richting – men weet dat kiezers hoon zullen verzamelen om de eerste te zijn die de benzine of de hypotheekduur zwaarder belast. Uit principes of kabinetshuishouding zijn sommige voorstellen onhaalbaar en zinken ze in de bureaulade.
Het resultaat is een vicieuze cirkel: vertragend beleid, terwijl de problemen alsnog toenemen. Critici benadrukken dat deze politieke terughoudendheid een verschil is tussen korte- en langetermijnbelang. Wat op papier verstandig is, blijft vaak hangen in de kiesstrijd. In die zin is het belangrijkste wapen tegen deze vertekening een goed geïnformeerde kiezer én een cultuur waarin politici durven wél die moeilijke beslissingen te maken (en ook uit te leggen). Het getuigt van moed om onaangename maar noodzakelijke hervormingen voor te stellen; zolang die moed ontbreekt, eindigen goed doordachte plannen in het testbeeld van de leegte.
